Görgü Tanığı Olmak Sicile İşler mi? Kültürlerin Adalet Anlayışı Üzerinden Antropolojik Bir Okuma
Dünyayı anlamanın en insani yollarından biri, insanın kendi toplumsal yapısına dışarıdan bakabilmesidir. Antropoloji, işte tam da bunu yapar: kültürlerin ritüellerini, sembollerini ve inanç sistemlerini çözümleyerek insanın kendine tuttuğu aynayı anlamaya çalışır.
Bir antropolog olarak, “görgü tanığı olmak” kavramı bana her zaman yalnızca hukuki bir pozisyonu değil, aynı zamanda bir toplumsal role işaret etmiştir.
Peki, bir olaya tanıklık etmek —yani gerçeğe şahit olmak— bireyin kimliğini, toplumdaki yerini ya da “sicilini” etkiler mi? Bu soruyu yalnızca hukuk çerçevesinde değil, kültürel anlam dünyaları üzerinden düşünmek gerekir.
Görgü Tanığı: Yalnızca Hukuki Bir Figür Değil
Modern toplumlarda “görgü tanığı” olmak, genellikle bir davada olayı gözlemlemiş kişiyi tanımlar. Ancak antropolojik olarak bu durum, çok daha geniş bir anlam taşır.
Bir toplumda tanıklık, yalnızca bir olayı aktarmak değil; doğruyu temsil etmek ve adaletin sembolü olmaktır.
İlginçtir ki, birçok kültürde “tanıklık” kavramı, dini ya da ahlaki ritüellerle iç içe geçmiştir. Örneğin İslam kültüründe “şahitlik”, hem hukuki hem de vicdani bir eylemdir. Bir insanın şahitliği, onun karakterine duyulan güvenle doğrudan ilişkilidir.
Bu yüzden tanıklık, aslında toplumun ahlaki yapısının bir yansımasıdır — bir kişinin ne gördüğünden çok, nasıl bir insan olduğuyla ilgilidir.
Sicil ve Toplumsal Hafıza: Görülmeyen Kayıtlar
Sorunun özüne gelirsek: “Görgü tanığı olmak sicile işler mi?”
Hukuki açıdan bakıldığında, bir kişi yalnızca tanık olduğu için adli sicil kaydına herhangi bir bilgi işlenmez. Çünkü suç işlemekle değil, olaya tanıklık etmekle ilişkilidir.
Ancak antropolojik açıdan mesele bambaşka bir derinlik kazanır. Çünkü her kültür, bireyleri yalnızca yasalarla değil; toplumsal hafızayla da yargılar.
Bazı toplumlarda bir olaya tanıklık etmek, bireyin itibarı üzerinde olumlu ya da olumsuz bir iz bırakabilir. Örneğin küçük ölçekli topluluklarda —Afrika’daki köy toplumları ya da Amazon’daki yerli kabileler gibi— bir olaya tanık olan kişi, genellikle “hikâyenin taşıyıcısı” haline gelir.
O artık yalnızca bir birey değildir; topluluğun hafızasında, olayın “gören gözü” olarak yer eder. Bu durum, tanıklığın bireysel değil, kolektif bir sorumluluk taşıdığını gösterir.
Ritüeller, Semboller ve Tanıklığın Kültürel Kodları
Her toplum, tanıklık eylemini kendi ritüelleriyle biçimlendirir. Örneğin Batı hukuk sisteminde bir tanığın yemin etmesi, gerçeğe sadakat sözü vermesi anlamına gelir. Bu, aslında modern bir ritüeldir; çünkü söz, kültürlerde her zaman kutsal bir bağ niteliği taşımıştır.
Aynı şekilde, Anadolu’da bir olaya tanıklık eden kişiye “vicdanını kirletmemesi” öğütlenir. Bu ifade, gerçeği anlatmanın ahlaki bir yükümlülük olduğunu vurgular.
Dolayısıyla tanıklık, yalnızca olayı aktarmak değil, bir tür kültürel dürüstlük ritüelidir.
Semboller düzeyinde ise “tanık” figürü, birçok kültürde “aracı” rolündedir. O, iki dünya arasında durur: olay ile toplum, suç ile adalet, birey ile yasa arasında bir köprü kurar.
Bu açıdan “tanıklık etmek”, bir anlamda kutsal bir arınma sürecidir. Gerçeği dile getirmek, hem bireyi hem de topluluğu sembolik olarak temizler.
Kimlik, Güven ve Toplumsal Roller
Bir toplumda kimin tanıklığına güvenileceği, o toplumun kimlik anlayışını da yansıtır.
Antropolojik araştırmalarda sıkça görülür ki, tanıklık gücü genellikle toplumsal statüyle ilişkilendirilir. Örneğin bazı kabilelerde yalnızca yaşlılar ya da dini liderler tanık olarak kabul edilir. Çünkü onların sözleri, toplumun “hakikat ölçüsü” sayılır.
Modern toplumlarda ise bu durum, devlet kurumları aracılığıyla düzenlenmiştir. Ancak özünde değişen çok şey yoktur: hâlâ “kimin sözüne inanılacağı” bir kültürel güven meselesidir.
Bu bağlamda “görgü tanığı olmak sicile işlemez”, evet; ama toplumsal sicil dediğimiz görünmez hafızaya kazınabilir. İnsanların gözünde, tanıklığın biçimi, anlatının doğruluğu ve tutumu, bireyin itibarıyla özdeşleşir.
Okura Davet: Kendi Tanıklığını Düşün
Her birey, yaşadığı topluma bir biçimde tanıklık eder. Kimi sessizce izler, kimi gördüğünü anlatır, kimi de unutmayı seçer.
Antropolojik olarak bakıldığında, her tanıklık bir kimlik beyanıdır — bir toplumun neye inandığını, neyi susturduğunu gösterir.
Peki siz, hangi olaylara tanıklık ettiniz? Tanık olmak sizde nasıl bir iz bıraktı?
Yorumlarda kendi kültürel ya da kişisel tanıklık deneyimlerinizi paylaşın. Çünkü insanlık tarihi, aslında bir büyük tanıklıklar zinciridir; her hikâye, bir diğerinin siciline işlenir — görünmez ama kalıcı bir hafızaya.